भारतीय संस्कृती Indian Culture
संस्कृती म्हणजे लोकांच्या विचार आणि वर्तनाचे नमुने. यात श्रद्धा, मूल्ये, आचार नियम आणि सामाजिक, राजकीय आणि आर्थिक संघटनेचे नमुने समाविष्ट आहेत. आपण जे कपडे घालतो, जे अन्न खातो, जी भाषा बोलतो आणि ज्या देवाची पूजा करतो ते सर्व संस्कृतीचे पैलू आहेत. हे औपचारिक तसेच अनौपचारिक प्रक्रियांद्वारे एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे हस्तांतरित केले जातात. संस्कृती हा राष्ट्राचा आत्मा असतो. संस्कृतीच्या आधारे, आपण त्याच्या भूतकाळातील आणि वर्तमानातील समृद्धीचा अनुभव घेऊ शकतो. आपल्या धार्मिक प्रथा, कर्मकांड, खेळ, कला आणि साहित्यात हे दिसून येते.
भारतीय संस्कृती ही जगातील सर्व संस्कृतींमध्ये सर्वात जुनी आहे. अनेक चढउतारांचा सामना करूनही भारतीय संस्कृती आपल्या वैभवाने आणि वैभवाने झळाळत आहे. ग्रीस, इजिप्त, रोम इत्यादी प्राचीन संस्कृती कालांतराने नष्ट झाल्या आणि त्यांचे अवशेष उरले. पण भारतीय संस्कृती आजही जिवंत आहे. त्याची मूलभूत तत्त्वे प्राचीन काळी होती तशीच आहेत. भगवान कृष्ण, महावीर आणि बुद्ध यांच्या शिकवणी आजपर्यंत जिवंत आहेत आणि प्रेरणास्त्रोत आहेत. कर्म, अध्यात्म, अहिंसा, प्रार्थना, पुनर्जन्म, सत्य इत्यादी मूल्ये आजही भारतातील लोकांना प्रेरणा देतात.
*भारतीय संस्कृतीचे वैशिष्ट्य:- भारतीय संस्कृती नैतिक मूल्ये आणि उदारता, साधेपणा आणि काटकसरीच्या वृत्तींना प्रोत्साहन देते. भारतात संयुक्त कुटुंब पद्धतीची प्रचलित परंपरा आहे. जेव्हा कुटुंबातील विस्तारित सदस्य - पालक, मुले, मुलांचे जोडीदार आणि त्यांची संतती एकत्र राहतात तेव्हा हे घडते. सहसा, कुटुंबातील सर्वात जुना पुरुष सदस्य संयुक्त कुटुंबाचा प्रमुख असतो आणि सर्व महत्त्वाचे निर्णय घेतो.
भारतीय समाजात अॅरेंज्ड मॅरेज हे फार पूर्वीपासून रूढ आहे. आजही, बहुसंख्य भारतीय विवाह त्यांचे पालक आणि इतर आदरणीय कुटुंबातील सदस्यांद्वारे नियोजित केले जातात. विवाहसोहळा हा कुटुंबातील सर्वांत मोठा उत्सव आहे ज्यामध्ये मोठ्या प्रमाणात सजावट, विधी, कपडे, संगीत, गाणी, भोजन इ.
*सण:- भारत हा एक बहु-सांस्कृतिक, बहु-धार्मिक आणि बहु-जातीय समाज आहे, जो विविध धर्मांचे सण साजरे करतो. भारताचे तीन राष्ट्रीय सण म्हणजे स्वातंत्र्य दिन, प्रजासत्ताक दिन आणि गांधी जयंती. हे सर्व लोक संपूर्ण भारतात पूर्ण उत्साहाने आणि आवेशाने साजरे करतात. याव्यतिरिक्त, अनेक भारतीय राज्ये आणि प्रदेशांमध्ये विविध परंपरा आणि सण आहेत जे ते साजरे करतात. काही लोकप्रिय धार्मिक सणांमध्ये नवरात्री, दुर्गा पूजा, दिवाळी, होळी, जन्माष्टमी, रक्षाबंधन, महा शिवरात्री, उगादी, गणेश चतुर्थी, रथयात्रा, ओणम, वसंत पंचमी, दसरा इत्यादींचा समावेश होतो.
*अन्न आणि पाककृती:- भारतीय जेवण भारताप्रमाणेच वैविध्यपूर्ण आहे. भारतीय पाककृती असंख्य घटक वापरतात, अन्न तयार करण्याच्या शैलींची विस्तृत श्रेणी, स्वयंपाक तंत्र आणि पाककृती सादरीकरण करतात. सुरुवातीपासून ते मुख्य कोर्स जेवण, स्नॅक्स, मिष्टान्न, भारतीय पाककृती नेहमीच जटिल असते.
*पारंपारिक कपडे:- * भारतातील पारंपारिक कपडे संपूर्ण भारतात बदलतात. प्रत्येक राज्याचा स्वतःचा पारंपारिक पोशाख असतो, ज्यावर स्थानिक संस्कृती, भूगोल आणि हवामान यांचा प्रभाव असतो. लोकप्रिय पोशाख शैलीमध्ये महिलांसाठी साडी आणि पुरुषांसाठी धोतर किंवा लुंगी यांसारखे ड्रेप केलेले कपडे समाविष्ट आहेत.
*भाषा आणि साहित्य:-भारतामध्ये क्षेत्र आणि राज्यानुसार विविध भाषा आणि साहित्य आहे. तिच्या 22 अधिकृत भाषा आहेत, त्यापैकी 15 इंडो-युरोपियन आहेत. संस्कृत ही भारतीयांद्वारे वापरली जाणारी सर्वात जुनी भाषा आहे आणि बरेच जुने साहित्य आणि धर्मग्रंथ देखील संस्कृत भाषेत लिहिलेले आढळतात. भारतात हिंदी ही सर्वाधिक बोलली जाणारी भाषा आहे. तमिळ, तेलगू, कन्नड, मल्याळम, ओडिया इत्यादी मोठ्या प्रमाणावर बोलल्या जाणार्या भाषा आहेत. याशिवाय, लोक त्यांच्या क्षेत्रानुसार विविध स्थानिक भाषा बोलतात.
भारतीय संस्कृतीला एक प्राचीन संस्कृती म्हणता येईल, जिचा भूतकाळ वर्तमानातही जिवंत आहे. पाषाणयुगाची आठवण करून देणारे, हडप्पा आणि मोहेंजोदारो इत्यादी सापडतात, ज्यावरून भारतात वेळोवेळी सांस्कृतिक विकास झाल्याचे दिसून येते. आपल्या पूर्वजांनी अनेक गोष्टी त्यांच्या पूर्वसुरींकडून शिकून घेतल्या आणि काळाच्या ओघात त्यांनी स्वतःच्या अनुभवातून त्यात मोलाची भर घातली. जसजसा वेळ जातो तसतसे आपण नवीन विचार, नवीन कल्पना आधीपासून अस्तित्वात असलेल्यांना जोडत राहतो आणि अशा प्रकारे संस्कृतीचा प्रसार आणि पुढच्या पिढीकडे प्रसार केला जातो.
